English

ساخت تمبک

حدود چهل سال پیش که آموختنِ تمبک را آغاز کردم، این بخت را داشتم که نوازندگی با تمبک‌های سبک با پوست نازکِ بز یا آهو را تجربه کنم. نخستین تمبک مرا اولین معلم من که از شاگردان حسین همدانیان بود به من قرض داد. نزدیک به یک سال و اندی این تمبک با من بود. تمام جزییات آن را در خاطرم دارم. آن هنگام من در زاهدان زندگی می‌کردم. امکان دسترسی و خریداریِ تمبک تقریبا وجود نداشت. بعدها در تهران و بازار معروف موسیقیِ آن "بهارستان " تمبکی از ساخته‌های دلشاد را از او خریداری کردم که هنوز با من است. چند سال بعد در اواخر دهه‌ی شصت خورشیدی که به تهران آمدم این "بهارستان" و بازار موسیقایی‌اش پاتوقِ گشت و گذارِ هر روز و هفته‌ی من شد. تا حدود یک دهه‌ بعد از این می‌شد تمبک‌های سبکِ بدون طوقه با پوست بز را به راحتی در این بازار یافت. من بسیاری از بهترین تمبک‌هایی که اکنون در دست دارم را در این زمان از این بازار خریداری کردم.

نخستین تمبک سنگین و پوست‌کلفتی که دیدم در خانه‌ی جمشید محبی بود. در هزار و سیصد و هفتاد و یک خورشیدی. در محله‌ی گیشای تهران. این تمبک ‌نیز هنوز با من است. جزو بهترین ساخته‌های جمشید محبی در آن زمان بود. خودش برای نشان دادن قوت آن روی پوست آن رفت و ایستاد تا به من نشان دهد که چه تمبک فوق‌العاده است. تمبکی از چوب زبان‌گنجشک و پوست گوساله. هنوز هم هنچنان همان پوست روی آن است و به اصطلاح "آخ" نگفته است. در طول یک دهه از آغاز سالهای نخسین دهه‌ی هفتادِ خورشیدی این مدل از تمبک توسط بسیاری دیگر ساخته شد. حلمی، شیرانی از معروف‌ترین‌ها بودند. بعدها نامهای دیگری هم آمد. برخی با کمی تغییر جزئی متفاوت‌تر از دیگران می‌نموندند و البته برخی هم حسابی متمایز بودند. نام همتی قطعا جزو آنهاست. من چندان پیگیر این ساخت و سازها نبودم و به همین دلیل هم اطلاعات کاملی از تمام آنها و احتمالا اختلافاتی که حتما با یکدیگر داشتند و طبیعتا آنها را سبک و شیوه‌ی خاص خود و دلیل برتری نسبت به رقیب می‌دانستند، ندارم. (همچنین تجربیات من در مورد نوع تمبک منحصر به تهران و اندکی هم شیراز است. من از عالم تمبک‌ و تمبک‌سازی شهر‌های دیگر ایران به ویژه مثلا اصفهان که مرکز بعدی ساخت تمبک‌های نوین شد و اکنون هم هست خبری نداشتم و ندارم. شاید تمبک در آنجا از ابتدا و سالها پیشتر از امروز به همین شکل بوده است. من تنها تمبک قدیمی که در اصفهان دیدم تمبک استاد حسن کسایی بود که در مجلسی برای نواختن آن همراهَ ساز خودش به من سپردند. این تمبک نیز دقیقا بر اساس الگوی تمبک‌های استادساز قدیمی بود و ربطی به تمبک‌هایی که اکنون‌ اصفهان تولید می‌شوند نداشت.)

من در گشت و گذارهایم در بهارستان و هر فروشگاه ساز‌های موسیقیِ دیگری که در جایی از تهران می‌شناختم به دنبال همان تمبک‌هایی بودم که در گوشم بود. تعداد زیادی از این تمبک‌ها را اکنون در اختیار دارم. تمبک‌هایی که رفته رفته دیگر کمتر و کمتر در بهارستان پیدا می‌شد. آخری را در ۱۳۹۶ در یک سمساری در خیابان لارستان یافتم.

در میان تمام تمبک‌هایی که خریداری کردم چند تمبک اصطلاحا استاد‌ساز وجود داشت. یک تمبک خاتم با مهر "حمزه‌ولی"، یک تمبک خاتم متعلق به خانم "پروانه" خواننده‌ی مشهور دوره‌ی قاجار، دو تمبک متعلق به عیسی‌خان آقاباشی و چند تمبک قدیمیِ اعلا که متعلق به چندی از نوازندگان بزرگ تمبک دوره‌ی پهلوی اول و دوم بود. همچنین علاقه‌ام به این تمبک‌ها باعث شد بسیاری از آنها را که نزد اشخاص مختلفی بود، ببینم و از آنها تصویربرداری و در صورت امکان اندازه‌گیری‌شان کنم. همچنین در سال ۱۳۸۸ خورشیدی در جریان بازسازیِ موزه‌ی ابوالحسن صبا، تعویض پوست تمبک او که از تمبک جدا شده بود به من سپرده و این امکان برایم فراهم شد که این ساز منحصربفرد را اندازه‌گیری و تصویر‌برداری کنم.

از حدود بیست سال پیش تصمیم گرفتم ساختن این مدل از تمبک را بر اساس الگوی تمبک‌های استاد‌ساز قدیمی دنبال کنم. از آنجا که امکان عملی آن برای من مقدور نبود و قصد انجام آن را هم نداشتم، دنبال سازندگان مشتاقی بودم که از این الگو برای ساخت تمبک استفاده کنند. در این زمینه با سازندگان چندی تماس گرفتم و الگوها و نمونه‌های تمبک را در اختیارشان قرار دادم. هیچ فرصتی را برای تشویق اشخاص به ساخت و تولید این گونه تمبک از دست نداده‌ام. تا امروز به جز معدودی که تنها یک یا نهایتا چند عدد از این نمونه‌ها را ساختند اما در ادامه آن را رها کردند، آقای کیوان طاهری بیشترین علاقه و اهتمام را نشان داده است. دو نمونه‌ی اولیه بر اساس الگوی تمبک‌هایی که گفته شد طی اسفند ۱۳۹۳ تا اردیبهشت ۱۳۹۴ در یک دوره همکاریِ سخت و فشرده اما باانگیزش و شوق و دقت فراوان در کارگاه ایشان ساخته شد. خوشبختانه علیرغم مشکلات بسیاری که در ادامه‌ی این مسیر پیش آمد همچنان ساخت این گونه از تمبک از سوی ایشان ادامه دارد. در حال حاضر الگوی رایج تمبک‌های ساخت آقای طاهری به طور غالب این طرح نیست، با این حال تعداد محدودی از آن به سفارش اینجانب یا به نام الگوی اینجانب برای علاقه‌مندان به آن در کارگاه ایشان تولید می‌شود .

دو تمبک قدیمی و دو تمبک ساخته‌شده بر پایهٔ الگوی قدیمی
تصویر ۵: نخستین نمونه‌های ساخته‌شده بر اساس تمبک‌های قدیم - ساخته‌ی کیوان طاهری - اردیبهشت ۱۳۹۴
دو نفر در کارگاه ساخت تمبک در کنار دستگاه خراطی
تصویر ۶: کیوان طاهری و فرید خردمند - همکاری در ساخت تمبک‌های قدیمی - تهران - ۲۷ فروردین ۱۳۹۴ خورشیدی
بدنهٔ نیمه‌ساختهٔ تمبک روی دستگاه خراطی
تصویر ۷: ۱۰ فروردین ۱۳۹۴ خورشیدی
ساخت و شکل‌دهی بدنهٔ تمبک در کارگاه
تصویر ۸: کیوان طاهری - ساخت نخستین نمونه تمبک قدیمی بر اساس الگوی تمبک "پروانه" از مجموعه‌ی فرید خردمند - ۱۰ فروردین ۱۳۹۴ خورشیدی
بدنهٔ تمبک تراش‌خورده بر دستگاه خراطی
تصویر ۹: کیوان طاهری - ساخت نخستین نمونه‌ی تمبک قدیمی بر اساس الگوی حمزه‌ولی از مجموعه‌ی فرید خردمند - ۲۷ فروردین ۱۳۹۴

به نظر می‌رسد تمبک تنها ساز موسیقی ایرانی است که امروزه بیشتر بدون توجه به الگوی ساز‌های استاد‌سازِ قدیمی ساخته می‌شود یا دست کم من هیچ تمبک قدیمیِ استاد‌سازی به این شکل رایجِ تمبک‌های امروزی ندیده‌ام. مسأله‌ی سلیقه و سبک به کنار همچنین اشتباهات فیزیکی واضحی در ساخت آنها مرسوم شده است که جای شگفتی دارد. کاسه‌ی تشدید در سازهای امروزی به وضوح بی‌توجه به دلیل وجودیِ خود ساخته می‌شود. الگوی تمبک‌های قدیمیِ استاد‌ساز همچون سایر سازهای دیگر مانند سه‌تار ساخت استاد فرج‌الله یا در تار ساخته‌ی استاد جعفر در پیروی از اصول فیزیک صوت گاه حیرت‌آورند. نوازندگان نیز با افزایش درک و توانایی خود به مرور زمان تمایل بیشتری به داشتن چنین سازهایی پیدا می‌کنند. بسیار بعید است که بتوانید یک نوازنده‌ی امروزی تار را مجاب کنید که به جای پوست فوق‌العاده نازک (بره‌ی تودلی) روی ساز خود از پوست شتر یا گوساله استفاده کند. یا به جای سیم ۲۰ از سیم ۲۰۰ بهره ببرد. در حالیکه صفحه‌ی ارتعاش‌کننده در تمبک‌های امروزی (یعنی پوست) را طوری انتخاب و به شکلی نصب می‌کند که امکان ارتعاش درست و کامل آن با تواناییِ قدرت ضربات دست انسان، میسر نباشد. نتیجه‌ی آن ارتعاشِ مختصر هم هر چه هست در کاسه‌ی ساز به جای تشدید، خفه شود.

همچنین بخشی از ویژگی‌هایِ سبک نوازندگیِ امروزی تمبک نیز تا حدود زیادی متاثر از تمبک‌های نوین است. این هر دو بر هم تاثیر‌گذار بوده‌اند. بدون شک گوهر ذوق و هنر انسانی این هر دو را نیز پرداخته و آراسته کرده و همچنان با گذر سالها نیز بیشتر خواهد سفت و آراست. این خصلت بشری است. با این حال من از زمره‌ی کسانی هستم که آن صدا و آن سبک و طبعا آن نوع از تمبک را بیشتر می‌پسندند. طبیعی است که برای حفظ و اعتلای آن از هر جهت با همه‌ی توانم بکوشم.

ساخت تمبکی با بدنه‌ی نازک و بدون طوقه با رعایت تمام اصولِ یک الگوی استاد‌سازِ قدیمی به هیچ عنوان کارِ ساده‌ای نیست. برای ساخت چنین تمبکی دقت، فرآیند، تکنولوژی و زمانِ به مراتب بیشتری صرف می‌شود. با این حال امیدوارم سازندگانِ هر چه بیشتر و بیشتری به ساخت این گونه از تمبک و نوازندگان هر چه بیشتری به نواختن آنها بپردازند.

اگر قصد ساختن چنین تمبکی را دارید با من تماس بگیرید. من می‌توانم نمونه‌ها، طرح‌ها، تصاویر و الگوهای بسیاری از آنها را در اختیارتان قرار دهم. می‌توانم تجربیات خود را با شما در میان بگذارم. اگر مشتاق و مایل به انجام این کار هستید و فکر می‌کنید که کمکی از من ساخته است، بی‌دریغ، صمیمانه، با کمال میل و صد البته بدون هرگونه چشمداشتِ مادی در خدمت خواهم بود. کافی است تنها یک نامه به نشانی ایمیل من در اینجا برای من بفرستید.